Di tích đền Thượng Thái Sơn - nơi thờ công chúa Nhồi Hoa, nước Lào.

Theo sử sách cũ ghi lại vào thế kỷ XV, sau khi Lê Lợi đánh tan quân Minh (1427), thiết lập nên triều nhà Hậu Lê ở Việt Nam, triều đình đã bắt tay ngay vào công cuộc xây dựng lại đất nước và củng cố sức mạnh của quân đội. Đến triều vua Lê Thánh Tông (1460-1497), nhà vua tiếp tục cho củng cố quân đội, đặc biệt là sử dụng các đạo quân đặc biệt như voi vào trong biên chế của quân đội. Ngay cạnh nước ta là đất nước Lào, nơi được mệnh danh là đất nước triệu voi, vì thế người dân Lào có nhiều kinh nghiệm trong việc thuần phục và huấn luyện voi. Thời điểm này, với mối quan hệ bang giao giữa 2 nước, triều đình Lào đã cử một đoàn sang giúp Việt Nam huấn luyện đàn voi chiến, đoàn do một vị công chúa dẫn đầu (mà sau này người dân Việt Nam gọi là Nhồi Hoa công chúa).

Sau khi sang Việt Nam và hoàn thành nhiệm vụ, trên đường trở về nước, khi đi qua vùng đất này không may công chúa bị lâm bệnh và phải dừng lại đóng trại nghỉ ngơi ở đây. Được tin công chúa lâm bệnh, triều đình Việt Nam đã cử thái y xuống chăm sóc, chạy chữa cho công chúa, nhưng do bệnh nặng công chúa đã không qua khỏi và từ trần. Biết tin, triều đình nước ta đã cho tổ chức lễ tang và chôn cất công chúa tại đây, sau đó báo tin cho triều đình Lào. Được tin báo của triều đình Việt Nam, vua Lào đã cho người mang bức vẽ chân dung của công chúa sang để thờ tự. Để tỏ lòng tri ân công lao của công chúa Nhồi Hoa, triều đình Việt Nam đã cho xây dựng đền thờ tại công chúa tại xã Sơn Lai nay là phường Tây Hoa Lư. 

Nơi công chúa yên nghỉ chính là khu vực ở tổ dân phố Thái Sơn, phường Tây Hoa Lư ngày nay. Đền Thượng Thái Sơn tọa lạc trên đỉnh đồi Đền giữa không gian làng quê yên bình, núi đồi hùng vĩ. Phía Tây là lăng mộ công chúa nước Lào, phía Nam là núi Hóe Vụng, phía Đông là núi Mỏ Phượng và phía Bắc là núi Chon Gà.

Hàng năm, vào ngày 3/3 âm lịch, nhân dân tổ dân phố Thái Sơn lại cùng về đây để tổ chức lễ húy nhật tưởng nhớ Nhồi Hoa công chúa. Buổi lễ gồm có Rước kiệu, dâng hương, tế nữ quan. Đặc biệt không thể thiếu điệu múa Lăm Vông truyền thống của dân tộc Lào. Công tác bảo tồn di tích được nhân dân tổ dân phố Thái Sơn thực hiện tốt, đã bảo vệ di tích hàng trăm năm nay. Trong những năm gần đây, di tích nhận được sự quan tâm rất lớn của các học giả, nhà nghiên cứu. Đã đón tiếp rất nhiều các đoàn lãnh đạo tỉnh về thăm.Đặc biệt di tích thường xuyên đón các đoàn đại biểu cấp cao của nước cộng hòa dân chủ nhân dân Lào sang thăm như đoàn đại sứ quán Lào tại Việt Nam, tạp chí A-lun-may thuộc Ban tuyên huấn Đảng nhân dân cách mạng Lào, đoàn Văn phòng Trung ương Đảng nhân dân cách mạng Lào…..

Di tích được xếp hạng cấp tỉnh năm 2007, hiện đã hoàn thành hồ sơ trình Bộ Văn Hoá xếp hạng cấp quốc gia. Có nhiều hiện vật có giá trị như 9 sắc phong của các triều vua thời Nguyễn (sắc phong cổ nhất còn giữ được là sắc phong năm 1846). Đặc biệt là bức vẽ chân dung công chúa do triều đình Lào cho người đem sang Việt Nam để thờ tự, bức tranh là cổ vật nguyên gốc.

Lễ hội văn hóa truyền thống đền Thượng Thái Sơn góp phần tuyên truyền giáo dục cho các thế hệ về mảnh đất giàu văn hóa lịch sử và tình hữu nghị lâu đời, gắn bó thủy chung giữa hai dân tộc anh em Việt - Lào, gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống đền Thượng Thái Sơn là điểm đến đầy ý nghĩa về văn hóa, lịch sử, ngoại giao sẽ là biểu trưng của tình hữu nghị lâu đời giữa hai dân tộc Việt - Lào./.