Đình làng Lược - Dấu ấn lịch sử và văn hóa
 
Nằm khiêm nhường giữa làng quê yên bình phố Lược, xã Sơn Lai trước đây, nay là phường tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, đình làng Lược không chỉ là một thiết chế văn hóa tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng cư dân bản địa, mà còn là chứng nhân lịch sử, gắn bó mật thiết với các phong trào yêu nước, cách mạng qua nhiều thời kỳ của dân tộc.

​Theo bài vị hiện thờ tại di tích cùng bản kê thần tích, thần sắc thôn Thượng Lược, xã Phúc Lai do Viện Viễn Đông Bác cổ (École Française d’Extrême-Orient - EFEO, Pháp) thực hiện năm 1938 (có chữ ký của lý trưởng, chánh tổng), hiện đang lưu trữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đình làng Lược thờ hai vị thần: Nam Quốc Đài Trấn Bắc Đại Vương và Chăn Vương Công chúa. 
Đối với Nam Quốc Đài Trấn Bắc Đại Vương, hiện chưa xác định rõ sự tích cụ thể. Tuy nhiên, theo tư liệu thần tích của thôn Đông Thịnh (cùng xã Phúc Lai xưa, nay thuộc phường Tây Hoa Lư), vị thần này được xác định là dương thần, sống vào thời Đinh, cùng thời với vua Đinh Tiên Hoàng, có công lao trấn giữ phương Bắc, bảo vệ quốc gia buổi đầu độc lập.

Hiện nay, di tích còn lưu giữ được bản sao đạo sắc phong ngày 25/11, niên hiệu Thành Thái thứ 16 (1904), sắc cho thôn Thượng Lược, xã Phúc Lai, phủ Nho Quan, tỉnh Ninh Bình, thờ phụng Nam Quốc Đài Trấn Bắc Đại Vương và phong thêm mỹ tự “Dực Bảo Trung hưng Linh phù”, thể hiện sự ghi nhận chính thức của triều đình đối với công lao và sự linh ứng của vị thần.
​Đối với Chăn Vương Công chúa, hiện nay, đình làng Lược không còn lưu giữ được thần tích gốc của Chăn Vương Công chúa. Tuy nhiên, theo bản kê thần tích của Viện Viễn Đông Bác cổ, ngoài thôn Lược, vị thần này còn được phụng thờ tại thôn Ngọc Mỹ (tên nôm là Me), cùng xã Phúc Lai xưa. 

Đáng chú ý, tại đình làng Ngọc Mỹ (xã Sơn Lai), hiện thờ vị thần Huyền Chân Linh Chúa, và qua đối chiếu tư liệu, có cơ sở để khẳng định đây chính là Chăn Vương Công chúa được thờ phụng tại đình làng Lược.

Theo lý lịch di tích đình Ngọc Mỹ, thần vốn tên là Đinh Thị Huyền Chân, con gái ông Đinh Ngọc Quang, một vị hào trưởng có uy tín trong vùng. Bà nổi tiếng xinh đẹp, khéo léo nữ công, tinh thông võ nghệ, lại giàu lòng nhân hậu. Khi được vua Lê Hiển Tông tuyển chọn làm cung nữ, bà cùng cha bỏ tiền của dựng đình, xây chùa, lập trường học, mời thầy giỏi về dạy chữ cho con em địa phương, góp phần làm cho vùng đất này ngày càng trù phú.

Sau khi qua đời, để tưởng nhớ công đức, nhân dân lập miếu thờ và được triều đình ban sắc phong là Trinh Uyển Huyền Chân Linh Chúa.
Tại đình làng Lược hiện còn lưu giữ bản sao hai đạo sắc phong thời Nguyễn: Sắc phong ngày 25/11, niên hiệu Thành Thái thứ 16 (1904), phong mỹ tự Dực Bảo Trung hưng Linh phù cho Chăn Vương Công chúa. Sắc phong ngày 11/8, niên hiệu Duy Tân thứ 3 (1909), tiếp tục xác nhận việc thờ phụng vị thần Dực Bảo Trung hưng Linh phù và Chăn Vương Công chúa tại thôn Thượng Lược.

​Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, đình làng Lược còn là địa chỉ đỏ cách mạng của vùng Sơn Lai, Quỳnh Lưu. Trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, Sơn Lai là một trong sáu xã có phong trào cách mạng phát triển mạnh của khu căn cứ Quỳnh Lưu. Từ năm 1927, phong trào yêu nước được nhen nhóm và lan rộng. Đình Lược cùng với nhiều di tích khác trong vùng là nơi đi về, hội họp, ẩn náu của cán bộ cách mạng; là địa điểm bàn bạc, tuyên truyền chủ trương đấu tranh chống sưu thuế (1930–1931), tiến tới xây dựng cơ sở Đảng, thành lập các đoàn thể cứu quốc trong Mặt trận Việt Minh. 

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945–1954), đình là cơ sở hoạt động bí mật, nơi tập kết lực lượng du kích và bộ đội địa phương. Đặc biệt, trong Chiến dịch Tây Nam Ninh Bình năm 1953, khu vực đình và đồi cây xung quanh là nơi đóng quân của Bộ đội chỉ huy Đại đoàn Đồng Bằng do Đại tướng Văn Tiến Dũng chỉ huy.
Trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975), đình tiếp tục giữ vai trò quan trọng: nơi sinh hoạt chi bộ, động viên thanh niên nhập ngũ; là điểm đóng quân của bộ đội hậu cần, trạm trung chuyển xăng dầu, kho quân trang quân dụng, đồng thời là nơi sơ tán của Xí nghiệp Dược phẩm Ninh Bình.

​Đình Lược được xây dựng theo kiến trúc chữ Nhất, gồm 3 gian, tường hồi bít đốc, kết cấu bốn hàng chân cột. Tổng thể đình dài 7,81m, rộng 6,05m, cao 4,20m. Hiện nay, phần hiên được đỡ bằng hệ thống bẩy hiên, không có cột, hai bên là cột đồng trụ vuông kiểu lồng đèn, chân cổ bồng, trên đỉnh tạo hình búp sen mang đậm dấu ấn kiến trúc đình làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. 

Đặc biệt, trong khuôn viên di tích còn hiện diện 05 cây thị cổ thụ trên 600 và 700 năm tuổi, thân lớn, tán rộng, rễ ăn sâu vào lòng đất, gắn bó với lịch sử hình thành và phát triển của làng Lược. Cây thị không chỉ tạo nên cảnh quan xanh mát, linh thiêng cho đình, mà còn được người dân coi như “linh mộc”, chứng kiến bao biến thiên của làng quê, từ buổi khai làng, giữ nước đến những năm tháng kháng chiến gian lao.

​Trong thời kỳ hòa bình, đất nước đổi mới và phát triển, đình làng Lược tiếp tục là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh của cộng đồng dân cư phố Lược, phường Tây Hoa Lư; là nơi nhân dân gửi gắm niềm tin tín ngưỡng, gìn giữ phong tục truyền thống, đồng thời là điểm đến có giá trị trong hành trình tìm hiểu lịch sử - văn hóa vùng đất Tây Hoa Lư. 

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, tín ngưỡng, cách mạng, kiến trúc và cảnh quan, đình làng Lược xứng đáng được bảo tồn, tôn tạo và phát huy, trở thành một điểm nhấn trong không gian di sản văn hóa của địa phương và của tỉnh Ninh Bình.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và cách mạng, năm 2019, đình làng Lược đã được UBND tỉnh Ninh Bình xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Việc xếp hạng không chỉ khẳng định giá trị và vị trí của di tích trong đời sống cộng đồng địa phương, mà còn là cơ sở quan trọng để bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị đình làng Lược trong giai đoạn hiện nay.

Thanh Nhàn