Không gian hội tụ tín ngưỡng thờ các công chúa của Tây Hoa Lư.
 
Nhắc đến Tây Hoa Lư, hầu như mọi người thường nhớ đến vùng đất nằm trong không gian Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới Tràng An, nơi lưu giữ nhiều dấu tích của Kinh đô Hoa Lư cùng hệ thống đền, đình, chùa, phủ có giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt. Tuy nhiên, bên cạnh những di tích thờ các bậc đế vương, công thần và danh tăng, Tây Hoa Lư còn sở hữu một loại hình tín ngưỡng rất đặc sắc nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ, đó là hệ thống các di tích thờ công chúa.

Hiếm có địa phương nào trên cả nước, mà trong phạm vi một không gian cư trú truyền thống lại tồn tại nhiều đền, đình, phủ cùng tôn thờ các vị công chúa như ở Tây Hoa Lư. Từ Đền thờ Thục Tiết Công Chúa, Đền Thượng Thái Sơn, Đền Núi Cúc, Đền Phú Vinh, Đền Tư, Đền Lăng, Linh Từ Miếu, Phủ Xát đến các đình: Ngọc Mỹ, Làng Lược, Làng Chàng…, hầu như mỗi làng cổ đều lưu giữ ký ức về một hoặc nhiều vị công chúa được nhân dân tôn làm thành hoàng, phúc thần hay nữ thần bảo hộ.

Đó không phải là sự ngẫu nhiên, mà là kết quả của nhiều lớp trầm tích văn hóa được bồi đắp trong suốt hơn một nghìn năm lịch sử. Trước hết, Tây Hoa Lư nằm trong vùng trung tâm của Kinh đô Hoa Lư, nơi từng là trung tâm chính trị, quân sự và tôn giáo của quốc gia Đại Cồ Việt vào các thế kỷ X–XI. Không gian này quy tụ các hoạt động của triều đình, hoàng tộc và các dòng họ quyền quý. Trong quá trình phát triển của quốc gia, nhiều nữ nhân hoàng tộc được truyền tụng có công với triều đình hoặc với cộng đồng địa phương. Sau khi qua đời, họ được nhân dân lập miếu thờ, rồi dần dần được thần hóa qua các thần tích và sắc phong của các triều đại sau.

Song, nếu chỉ lý giải bằng lịch sử triều đình thì chưa đủ. Các nhà nghiên cứu văn hóa như GS. Trần Quốc Vượng, GS. Ngô Đức Thịnh, GS. Hà Văn Tấn đều cho rằng tín ngưỡng Việt Nam có một đặc điểm nổi bật là sự tôn thờ nữ thần. Trước khi Đạo Mẫu hình thành một hệ thống hoàn chỉnh, người Việt cổ đã thờ các nữ thần gắn với thiên nhiên như thần núi, thần sông, thần cây, thần đất và các bà mẹ khai sáng cộng đồng. Khi xã hội phát triển, nhiều nhân vật nữ có thật trong lịch sử tiếp tục được nhân dân thần hóa, hòa nhập vào hệ thống tín ngưỡng bản địa.

Chính trên nền tảng ấy, các công chúa ở Tây Hoa Lư không chỉ được nhìn nhận như thành viên hoàng tộc, mà còn trở thành những nữ thần bảo hộ của từng cộng đồng làng xã. Họ được cầu đảo trong những năm hạn hán, được tôn vinh trong các lễ hội cầu mùa, cầu phúc, cầu quốc thái dân an và trở thành trung tâm gắn kết đời sống tinh thần của cư dân địa phương.

Một yếu tố khác làm nên sự khác biệt của Tây Hoa Lư là sự giao thoa giữa Phật giáo, tín ngưỡng dân gian và Đạo Mẫu. Tây Hoa Lư từ rất sớm đã là trung tâm Phật giáo của Đại Cồ Việt. Từ thời Đinh, Tiền Lê đến thời Lý, nhiều thiền sư lớn như Khuông Việt, Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không đã để lại dấu ấn sâu đậm trên vùng đất này. Trong quá trình phát triển, Phật giáo không tách rời tín ngưỡng dân gian mà có sự dung hợp, khiến nhiều nhân vật lịch sử, trong đó có các công chúa, vừa được tôn thờ trong các đình, đền, phủ, vừa hiện diện trong không gian văn hóa Phật giáo. Đây là đặc trưng của tín ngưỡng Việt Nam, nơi các lớp văn hóa bản địa, Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo cùng tồn tại, bổ sung cho nhau.

Ở góc độ nhân học văn hóa, hiện tượng nhiều công chúa được phụng thờ tại Tây Hoa Lư còn phản ánh quan niệm truyền thống của người Việt về vai trò của người phụ nữ. Khác với nhiều nền văn hóa chỉ đề cao các vị vua hay võ tướng, tín ngưỡng Việt Nam dành một vị trí rất quan trọng cho những người phụ nữ có công với đất nước hoặc với cộng đồng. Họ có thể là hoàng hậu, công chúa, nữ tướng hay những người có công khai hoang, truyền nghề, cứu dân, và sau khi mất được nhân dân suy tôn thành thần. Chính truyền thống ấy đã tạo nên nền tảng để tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ các nữ thần phát triển mạnh mẽ trong lịch sử dân tộc. Năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị đặc sắc của truyền thống tôn vinh các hình tượng nữ thần trong văn hóa Việt Nam.

Từ góc nhìn ấy, hệ thống đền, phủ thờ công chúa ở Tây Hoa Lư không chỉ là tập hợp các điểm thờ tự riêng lẻ, mà là một không gian tín ngưỡng thống nhất, phản ánh quá trình lịch sử lâu dài của vùng đất Cố đô. Mỗi ngôi đền lưu giữ một truyền thuyết, mỗi vị công chúa đại diện cho một lớp ký ức cộng đồng, nhưng tất cả đều gặp nhau ở tinh thần tri ân những người phụ nữ đã được nhân dân tôn vinh vì công lao với đất nước và quê hương.

Đó cũng là giá trị nổi bật của Tây Hoa Lư. Không chỉ là vùng đất của kinh đô đầu tiên của quốc gia Đại Cồ Việt, nơi đây còn là một trong những không gian tiêu biểu bảo tồn tín ngưỡng thờ các công chúa – một bộ phận độc đáo trong hệ thống tín ngưỡng thờ nữ thần của người Việt. Việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy hệ thống di tích này không chỉ góp phần làm sáng tỏ lịch sử địa phương mà còn bổ sung thêm những cứ liệu quan trọng cho việc nghiên cứu tín ngưỡng dân gian và bản sắc văn hóa của vùng Cố đô Hoa Lư nói riêng, Việt Nam nói chung.

 
Thanh Nhàn