Tín ngưỡng thờ Thành Hoàng Định Quốc Công Nguyễn Bặc tại Tây Hoa Lư - Di sản sống từ lòng dân.

Phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình từ lâu được biết đến là vùng đất kết tinh những tầng văn hóa - lịch sử đặc biệt của triều Đinh, triều Lê. Giữa không gian đậm dấu ấn Cố đô, tín ngưỡng thờ Thành Hoàng Định Quốc Công Nguyễn Bặc nổi lên như một mạch nguồn bền vững, vừa là ký ức lịch sử, vừa là biểu hiện sinh động của đời sống tâm linh mà cộng đồng gìn giữ suốt nhiều thế kỷ. Không phải ngẫu nhiên mà tại bốn tổ dân phố Ngô Thượng, Ngô Hạ, Thanh Hạ và Áng Ngũ (xã Ninh Hòa cũ), các đình làng đều tôn thờ Định Quốc Công Nguyễn Bặc như vị thần bảo hộ, người gắn bó mật thiết với sự hình thành và phát triển của mảnh đất Tây Hoa Lư.

Trong các công trình nghiên cứu văn hóa dân gian và lịch sử triều Đinh, Nguyễn Bặc (924 - 979) luôn được nhắc đến như vị công thần kiệt xuất, người đã sát cánh cùng Đinh Bộ Lĩnh từ buổi đầu dựng cờ dẹp loạn 12 sứ quân cho đến ngày khai lập nhà nước Đại Cồ Việt. Mang tước Định Quốc Công, giữ trọng trách Thập đạo tướng quân, ông không chỉ là trụ cột quân sự, mà còn là người đặt nền móng ổn định cho vương triều đầu tiên sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Việc nhà Lê, Nguyễn ban hành hàng loạt sắc phong tôn ông là vị “hộ quốc, an dân” đã chính thức đưa Nguyễn Bặc vào hệ thống Thành Hoàng chính thống của nhiều làng xã vùng châu thổ Bắc Bộ, trong đó có vùng Hoa Lư, Ninh Bình.

Tại xã Ninh Hòa xưa, mảnh đất nằm giữa trung tâm không gian văn hóa Hoa Lư, sự hiện diện của tín ngưỡng thờ Nguyễn Bặc được củng cố vững chắc bởi yếu tố địa lý, lịch sử và truyền thừa dân gian. Nhiều thế hệ lưu truyền rằng vùng này từng là nơi ông hoạt động quân sự, nơi lưu dấu những bước chân khai quốc của triều Đinh; cũng chính vì vậy, lòng dân nơi đây sớm dành ông vị trí linh thiêng trong tâm thức cộng đồng.

Ngày nay, các đình làng tại Ngô Thượng, Ngô Hạ, Thanh Hạ và Áng Ngũ vẫn bảo tồn cấu trúc truyền thống với các tòa tiền bái, đại bái, hậu cung. Ban thờ Nguyễn Bặc được đặt trang trọng ở trung tâm, bên cạnh các sắc phong thời Nguyễn, hệ thống đồ thờ cổ, văn tế và những nghi thức lễ nghi được gìn giữ nguyên vẹn. Những giá trị vật thể đó, cùng với ký ức nghi lễ được truyền nối liên tục, tạo nên một không gian di sản phong phú và bền chắc hiếm thấy.
Không chỉ tồn tại ở kiến trúc đình làng hay những văn bản cổ, tín ngưỡng thờ Thành Hoàng tại Tây Hoa Lư còn sống động trong đời sống mỗi người dân. Mọi hoạt động, từ việc tu sửa đình, bảo quản đồ thờ, chuẩn bị lễ vật, đến tổ chức các kỳ tế Xuân, tế Thu, lễ kỵ hay rước truyền thống đều diễn ra bằng chính tinh thần tự nguyện, đoàn kết của cộng đồng. Ban khánh tiết, các cụ cao niên, các dòng họ… đều cùng nhau tham gia, thể hiện sự chủ động và trách nhiệm với di sản tổ tiên để lại.

Người dân Tây Hoa Lư tin rằng: Định Quốc Công Nguyễn Bặc là vị thần che chở, ban phúc, giữ cho làng yên bình và mùa màng thuận hòa. Cũng giống như nhiều trường hợp thờ nhân thần khác ở đồng bằng Bắc Bộ, niềm tin ấy không chỉ là khía cạnh tâm linh thuần túy, mà còn là sức mạnh tinh thần tạo nên sự cố kết cộng đồng. Trong ký ức dân gian, “làng có thần, thần có công với nước” trở thành biểu tượng của bản sắc, là niềm tự hào của mỗi người dân nơi đây.

Chính bởi vậy, đối với cư dân Ngô Hạ, Ngô Thượng, Thanh Hạ hay Áng Ngũ, việc thờ phụng Định Quốc Công Nguyễn Bặc không chỉ là duy trì một sinh hoạt văn hóa, mà còn là niềm vinh dự thiêng liêng với tiền nhân. Các thế hệ người dân vẫn thường nói rằng “được phục vụ trong đình, được giữ việc tế lễ là giữ lấy linh hồn của làng”, bởi đó là cách họ báo đáp công lao của vị Thành Hoàng, đồng thời giữ cho nếp xưa không bị phai nhạt trước những biến động của thời gian.

Bên cạnh giá trị lịch sử gắn liền với triều Đinh, tín ngưỡng thờ Nguyễn Bặc còn mang trong mình giá trị văn hóa - xã hội sâu sắc. Nó góp phần duy trì thiết chế văn hóa làng xã, bảo tồn nghệ thuật tế, rước, giữ gìn văn tế cổ và kiến tạo môi trường giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Ở mức độ rộng hơn, đây là một phần của bản sắc Tây Hoa Lư trong bức tranh di sản Cố đô, nơi những giá trị nghìn năm vẫn được nuôi dưỡng và lan tỏa bằng “hơi ấm” của cộng đồng.

Và hằng năm, vào ngày 15 tháng 10 âm lịch, đồng loạt các tổ dân phố tại Ninh Hòa lại long trọng tổ chức lễ hội thờ Thành Hoàng Nguyễn Bặc. Trong bầu không khí linh thiêng với khói hương nghi ngút, tiếng trống, tiếng chiêng, nghi thức tế lễ cổ truyền từ yết cáo, rước kiệu, đại tế đến dâng hương được thực hiện trang nghiêm, thể hiện trọn vẹn tấm lòng trân trọng và biết ơn của nhân dân đối với bậc Thành Hoàng, người đã bảo hộ xóm làng và ghi dấu công lao trong lịch sử đất nước.

Chúng tôi xin trân trọng mời các đồng chí cán bộ, đảng viên, nhân dân và du khách đến tham quan, chiêm bái và đắm mình trong khói hương di sản, để được trở về hơn nghìn năm trước, trở về triều đại nhà Đinh, nơi vương triều đầu tiên của nước Đại Cồ Việt mở ra, để cảm nhận phút giây giao hòa giữa lịch sử và hiện tại, và thấy rõ những giá trị tinh thần, văn hóa mà cộng đồng Tây Hoa Lư đang gìn giữ như “bảo tàng sống”. 

Hãy đến với Tây Hoa Lư, nơi di sản không chỉ được bảo tồn trong đình làng, sắc phong, văn tế, mà còn chảy trong nhịp sống của mỗi con người, nơi lịch sử, niềm tin và lòng biết ơn hòa quyện, để mỗi bước chân là một hành trình trở về với quá khứ, và mỗi trải nghiệm là một nhịp kết nối giữa thế hệ hôm nay và ngàn năm văn hiến của Cố đô.

Thanh Nhàn